پایداری بر مشی خشونت‌پرهیز؛ مرارت‌های کنشگری «شبکه کمک» در بحران دی‌ماه ۱۴۰۴
۲۹ دی ۱۴۰۴
وقتی تنش‌ها و تلاطم‌های اجتماعی سرریز می‌شوند، عیار نهادهای مدنی در میزان پایداری آن‌ها بر مشی خشونت‌پرهیز و مواجهه مسئولانه با بحران سنجیده می‌شود. ایستادن در میان آتش خشونت و اصرار بر روش‌های غیرقهرآمیز، کنشگری مدنی را با مرارت‌ها و فشارهای مضاعفی روبه‌رو می‌سازد. بازخوانی فعالیت‌های «شبکه کمک» در بحران دی‌ماه ۱۴۰۴، گویای تلاشی هدفمند و فرساینده برای صیانت از حقوق کودکان، مستندسازی رنج‌ها، رایزنی‌های حقوقی و حفظ انسجام مدنی در برابر مواضع ساختاری و رفتارهای خشونت‌آمیز است.
شرایط اولیه و بسترهای بروز بحران
در پی وقوع اعتراضات دی‌ماه، جامعه ایران از پس تنش‌های گسترده و خشونت‌های میدانی، در شوک ناشی از آسیب‌های عمیق روانی و اجتماعی فرو رفت. فضای عمومی کشور آکنده از ناامنی و گسست بود. در این میان، نهادهای مدنی با فشارهای ساختاری شدیدی روبه‌رو شدند، چرا که از یک سو ابعاد انسانی فاجعه -به‌ویژه آسیب دیدن اقشار آسیب‌پذیر و کودکان- نیازمند مداخله فوری بود و از سوی دیگر، فضای بسته و امنیتی، هرگونه کنشگری مستقل را با موانع جدی مواجه می‌ساخت.
ورود و موضع‌گیری رسمی
در پاسخ به این انسداد و آسیب‌های روبه‌افزایش، «شبکه کمک» با درک مسئولیت خطیر خود در قبال جامعه، از همان روزهای نخستین التهابات وارد عمل شد. این شبکه با انتشار بیانیه رسمی خود با عنوان «در دفاع از جامعه، زندگی و کنش مدنی» صراحتاً مواضع بنیادین خود را به شرح زیر اعلام کرد:
تسلیت و همدردی: اعلام نهایت تأسف و همدردی با ملت ایران، خانواده‌های داغ‌دیده و آسیب‌دیدگان فاجعه دی‌ماه و سوگواری برای جان‌های عزیزی که در آرزوی زندگی بهتر و زیستی شرافتمندانه ایستادگی کردند.
دفاع از حق اعتراض: باور به اینکه اعتراض مسالمت‌آمیز به نابرابری‌های انباشته اجتماعی -از معیشتی و صنفی تا آموزشی، جنسیتی و زیست‌محیطی- در برابر ساختارهای ناکارآمد و فساد گسترده، حقی مشروع، قانونی و انکارناپذیر است.
تعهدات مشخص شبکه: اعلام تعهد رسمی به حمایت از آسیب‌دیدگان، روایت دقیق و مسئولانه رنج‌ها، پشتیبانی از کنش‌های مدنی خشونت‌پرهیز، پاسداری از استقلال جامعه مدنی در برابر دخالت خارجی یا مصادره سیاسی، و تقویت همبستگی اجتماعی با شعار بنیادین «زندگی برای همه، جنگ برای هیچ‌کس».
اقدامات تخصصی، بهره‌گیری از متخصصان و کمیته کودک
اتخاذ این مواضع اعلامی، شبکه را بر آن داشت تا بی‌درنگ بیانیه‌ها را به طرح‌های عملیاتی و میدان‌محور تبدیل کند؛ از این رو اقدامات زیر را اجرایی ساخت:
بهره‌گیری از متخصصان حقوقی و سلامت روان: شبکه توانست از حضور و تخصص گروهی از متخصصان برجسته در حوزه‌های حقوقی و سلامت روان بهره بگیرد تا در کنار آسیب‌دیدگان حوادث باشد، به خانواده‌های داغ‌دیده مشاوره‌های تخصصی ارائه دهد و رویکردهای مراقبتی و ترمیمی را پیاده‌سازی کند.
تشکیل «کمیته کودک»: با مشخص شدن اینکه کودکان بیشترین آسیب را در جریان حوادث متحمل شده‌اند، کمیته تخصصی کودک با همراهی تشکل‌های حوزه کودک تشکیل شد و تمرکز ویژه‌ای بر مباحث روان‌درمانی و حمایت‌های روانی-اجتماعی از کودکان آسیب‌دیده صورت گرفت. همچنین بیانیه‌ای مستقل در اعتراض به بازداشت کودکان صادر گردید.
میانجی‌گری، پیگیری آمار و تعاملات حقوقی
ابعاد مواجهه شبکه تنها به پشتیبانی‌های روانی و اجتماعی محدود نماند، بلکه موازی با آن، دادخواهی رسمی و پیگیری‌های حقوقی برای روشن شدن وضعیت بازداشت‌شدگان و جان‌باختگان نیز در دستور کار قرار گرفت:
میانجی‌گری برای شفافیت آمار: شبکه کمک به عنوان واسطه‌ای مدنی تلاش کرد از طریق برگزاری جلسات و رایزنی‌های مهم با مسئولان و مراجع مرتبط، حدالامکان برای شفاف‌سازی آمار کودکان کشته‌شده، مجروح و زندانی اقدام کند.
پیگیری وضعیت کودکان بازداشتی: نامه‌نگاری‌های رسمی و ساختاری با همکاری سایر تشکل‌های مدنی با سازمان زندان‌ها انجام شد تا زمینه پیگیری وضعیت کودکان زندانی و مطالبه امکان بازدید از کانون اصلاح و تربیت فراهم گردد. همچنین سه نفر به عنوان نماینده تخصصی معرفی شدند و جلسات مستمری با وکلا برای پیگیری آزادی بازداشت‌شدگان برگزار شد؛ هرچند در عمل دیدارها با محدودیت مواجه شد.
محدودیت‌ها و موانع ساختاری
با این حال، اجرا و پیشبرد این اقدامات در فضایی بسیار پرتنش صورت می‌گرفت و فعالیت در بستر بحران دی‌ماه با موانع جدی روبه‌رو بود:
فقدان شفافیت و دیوارهای بسته: عدم همکاری کامل برخی ارگان‌ها در ارائه آمار شفاف از کشته‌شدگان و زندانیان، و ایجاد محدودیت در مسیر دیدار با کودکان بازداشتی.
فضای امنیتی : سایه سنگین تهدیدات امنیتی که نهادهای مدنی را ناچار به اتخاذ شیوه‌های ائتلافی و محتاطانه‌تر ساخت.
تقارن با بحران‌های زاینده: طنین‌انداز شدن سایه بحران‌های بعدی -همچون زمزمه‌های جنگ- که پایداری و ارزیابی منابع انسانی و مالی سمن‌ها را با چالش مواجه کرد.
چالش‌های کنشگری و انسداد مسیر مدنی
تجربه اعتراضات دی‌ماه و پیامدهای آن، تلخیِ واقعی و سنگینی را در برابر جامعه مدنی قرار داد؛ اینکه وقتی تمام معابر و راه‌های اعتراض مدنی بسته شود، امکان فعالیت مؤثر و تغییرآفرین تا چه حد محدود و ناچیز می‌شود. برای شبکه‌ای که همواره بر کنش‌های مسالمت‌آمیز تکیه داشته، سخت و مأیوس‌کننده است که می‌بیند چنین برخوردهایی، جامعه را به نقطه‌ای رسانده که امید چندانی به اثربخشی مبارزات خشونت‌پرهیز ندارد. این انسداد ساختاری، نه تنها توان نهادهای مدنی را برای بهبود شرایط تحلیل می‌برد، بلکه افکار عمومی را از امکان هرگونه اصلاح دلسرد ساخته و افق‌های کنشگریِ مدنی را تاریک می‌کند.
کارنامه‌های بیشتر
ایستادگی در طوفان جنگ؛ از روایت رنج‌های خاموش تا پایداری «شبکه کمک» بر مشی زندگی
۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵جنگ اخیر و شرایط بحرانی اسفندماه، یکی از سخت‌ترین و نفس‌گیرترین آوردگاه‌ها برای کار مدنی بود؛ دورانی که هم‌زمان با قطع اینترنت و مخدوش شدن اعتماد عمومی به رسانه‌های رسمی به‌واسطه یک‌طرفه‌بودن آن‌ها، جامعه را در هاله‌ای از بحران و ناامنی فرو برد. در چنین فضایی، «شبکه کمک» تلاش کرد با حضور میدانی خود در جمع امدادگران حوزه های نجات و سلامت و مردم جنگ‌زده و آسیب دیده، صدای رنج‌های خاموش باشد.
زندگی علیه جنگ؛ واکاوی کنشگری و مواضع «شبکه کمک» در جنگ ۱۲ روزه
۱۵ تیر ۱۴۰۴جامعه مدنی، پیش از وقوع منازعه، نشانه‌های خطر را رصد کرده بود؛ اما هجوم ناگهانی سایه جنگ به آستانه پایتخت در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، موجی از شوک و اضطراب را در سراسر کشور برانگیخت. در این مقطع بحرانی، احساس مسئولیت ملی برای نهادهای مدنی و از جمله «شبکه کمک»، به امری حیاتی بدل گشت. بازخوانی کارنامه این شبکه در آن روزهای پرالتهاب، گویای تلاشی هدفمند و مسئولانه در راستای مستندسازی واقعیت‌ها، واکاوی ابعاد چندوجهی بحران و پاسداری از مطالبات مدنی است.
میدان‌داریِ مدنی در روزهای سخت؛ عملکرد و تجارب «شبکه کمک» در زلزله خوی
۲۹ بهمن ۱۴۰۱وقتی زمین می‌لرزد و خانه‌ها آوار می‌شوند، آنچه بیش از هر چیز اهمیت می‌یابد، سرعت عمل در میدان، هماهنگی میان نهادهای مدنی و التیام‌بخشی به زخم‌های روحی و جسمی آسیب‌دیدگان است. مرور فعالیت‌های «شبکه کمک» در حادثه زلزله خوی، روایتگر تلاشی برخاسته از دل مسئولیت اجتماعی برای ایجاد پیوند میان گروه‌های امدادی، مستندسازی تجارب محلی و فریاد مطالبات برحق مردم زلزله‌زده در برابر رنج‌های تکرارشده است.